Yer altındaki gizemli yaşam ağının sınırları ilk kez küresel ölçekte belgelendi. Bilim insanlarının gerçekleştirdiği kapsamlı bir çalışma, Dünya genelindeki mantar ağlarının ilk haritasını ortaya çıkardı. Yaklaşık yüz on katrilyon kilometre uzunluğa sahip olan bu devasa oluşum, gezegenimizin iklim dengesi ve ekolojik sürdürülebilirliği açısından hayati bir önem taşıyor.
Yeryüzündeki yaşamın sürdürülebilmesinde temel bir rol üstlenen bu ağ, özellikle bitkilerle karşılıklı faydaya dayalı bir ortaklık kuran arbusküler mikorizal mantarlardan oluşuyor. Toprak altında faaliyet gösteren bu canlılar, bitki köklerinin ulaşamadığı derinliklerden su ve fosfor gibi yaşamsal besinleri taşıyarak florayı destekliyor. Bitkiler ise fotosentez yoluyla ürettikleri karbon bileşiklerini bu mantarlarla paylaşıyor. Yaklaşık dört yüz elli milyon yıldır devam eden bu simbiyotik ilişki, karasal bitki türlerinin yaklaşık yüzde yetmişini kapsıyor. Bu etkileşim, küresel karbon döngüsünün korunmasında ve iklim değişikliği ile mücadelede kilit bir mekanizma işlevi görüyor. Mantarların hif adı verilen son derece ince ipliksi yapıları, atmosferdeki karbon salınımını azaltarak karbonun toprakta güvenli bir şekilde depolanmasını sağlıyor. Öyle ki, yalnızca tek bir çay kaşığı toprakta bile on metreye ulaşan mikorizal ağlar bulunabiliyor.
Bu devasa yapının boyutlarını hesaplamak için araştırmacılar, dokuz farklı küresel biyomdan toplanan ve üç yüzden fazla bilimsel çalışmaya dayanan on altı binden fazla toprak örneğini inceledi. Yapılan analizlerde, hif yoğunluğunu belirleyen binlerce ölçüm bir araya getirildi. Robotik görüntüleme sistemleriyle yüz binlerce canlı mantar ipliğinin kalınlığı analiz edilerek toplam ağ uzunluğu biyokütle değerine dönüştürüldü. Elde edilen bulgular, toprağın üst kısımdaki on beş santimetrelik tabakasında yer alan mantar ağlarının toplam uzunluğunun yüz on katrilyon kilometreyi bulduğunu gösterdi. Bu akıl almaz mesafe, Dünya ile Güneş arasındaki uzaklığın neredeyse bir milyar katına denk geliyor. Evrensel boyutlarda düşünüldüğünde ise bu uzunluk, Samanyolu Galaksisi çapının yaklaşık onda birini oluşturan on iki bin ışık yılına eşit bir mesafeyi ifade ediyor.
Mantar ağlarının kapladığı alanın yanı sıra sahip olduğu toplam kütle de büyük bir şaşkınlık yaratıyor. Küresel arbusküler mikorizal mantar ağının toplam ağırlığı yaklaşık üç yüz milyon ton olarak hesaplandı. Bu miktar, dünya üzerindeki tüm insanların toplam canlı kütlesinin dört ila altı katı kadar bir büyüklüğe işaret ediyor. Bu devasa ekosistem, her yıl bitkilerden yer altına yaklaşık dört milyar ton karbondioksit eşdeğeri karbon aktarılmasını sağlıyor ve böylece karbon döngüsüne muazzam bir katkıda bulunuyor.
Araştırmanın şaşırtıcı sonuçlarından biri de bu ağların coğrafi dağılımında görüldü. Mantar yoğunluğunun en fazla tropikal yağmur ormanlarında olacağı tahmin edilirken, veriler bu ağların yüzde kırkının yüksek rakımlı çayırlar, bozkırlar, preriler ve sulak alanlarda yoğunlaştığını gösterdi. Uzmanlar, otsu bitkilerin odunsu gövdeli bitkilere kıyasla yer altına daha fazla karbon transfer etmesinin bu dağılımda belirleyici olduğunu düşünüyor. Bununla birlikte, insan faaliyetlerinin bu hassas yer altı ağlarına ciddi zararlar verdiği de ortaya kondu. Tarım arazilerindeki mantar ağı yoğunluğunun, doğal alanlara kıyasla ortalama yüzde kırk yedi oranında daha düşük olduğu tespit edildi. Bu düşüşün temel nedenleri arasında kimyasal gübre kullanımı, tarımsal ilaçlar ve toprağın aşırı işlenmesi yer alıyor. Bu durum, uzun vadede toprağın karbon tutma kapasitesini zayıflatırken doğal besin döngüsünü de sekteye uğratıyor.
Doğal yaşam alanlarının, özellikle de otlakların ve çayırların hızla bozulması, bu görünmez yaşam ağının geleceğini tehlikeye atıyor. Bilim dünyası, bu ekosistemlerin korunması için acil önlemler alınması gerektiği konusunda birleşiyor. Diğer taraftan, çöller, tundralar ve tropikal bölgeler gibi birçok alanda henüz yeterli veri bulunmuyor. Mevcut ölçümlerin çoğunlukla toprağın yüzey kısmını kapsaması sebebiyle, yer altındaki gerçek mantar ağının tahmin edilenden çok daha büyük bir boyuta sahip olabileceği öngörülüyor.